گل ‌محمدی به رسم نامی مقدس عطری بهشتی را میزبان زندگی زمینی‌ها می‌کند و در این بین گل‌های سربرآورده از دل کویر سفره زمین را زینت بخشیده‌اند.

گلاب‌گيری يكی از فنون استحصال است كه در فصل بهار از گل محمدی عطر و گلاب تهيه می‌کنند. اين فن در لاله‌زار يكی از بخش‌های شهرستان بردسير به صورت سنتی و صنعتی رواج دارد اما گلاب‌گيری سنتی فصل بهار در سطح استان كرمان در منازل و به وسیله زنان انجام می‌شود.

از سال ۱۳۵۵ گلاب‌گيری در لاله‌زار رونق بيشتری گرفت. همایون صنعتی به همراه همسرش شهین‌دخت صنعتی كه از خيرين كرمان بودند با وجود مخالفت و ممانعت مردم منطقه، نهال‌های گل محمدی را از قمصر كاشان آوردند و در منطقه پرورش دادند که امروزه در سرتاسر منطقه لاله‌زار، كاشت گل محمدی انجام می‌شود. بعد از آن کارخانه گلاب زهرا در این روستا دایر شد، گل را از کشاورزان خریداری و برای گلاب‌گیری به کارخانه می‌آوردند و مازاد گل محمدی به كارخانه گلاب‌گيری كاشان برده می‌شود.

از اواسط ارديبهشت‌ماه كه برداشت گل محمدی شروع می‌شود زنان و مردان منطقه لاله‌زار صبح زود با برداشتن كيسه، چادرشب، گونی و… به باغ‌ها رفته و شروع به چيدن گل می‌کنند. بهترين زمان برای چیدن گل، قبل از طلوع آفتاب تا ساعت ۱۰ صبح است. هر چه نور خورشيد كمتر به گل‌ها بتابد بهتر است زیرا عطر بيشتری از خود پخش می‌کند.

در حال حاضر به دليل زياد بودن مزارع گل محمدی در لاله زار بردسیر، كارگران زیادی برای چیدن گل که جویای کار هستند استخدام می‌شوند که معمولا این افراد از شهرستان‌های بردسير، بم، جيرفت و… هستند.

کشاورزان برای برکت محصول خود، روزانه مقداری از درآمد حاصل از فروش گلاب را برای ساخت مساجد یا امور خیریه اهدا می‌کنند و حتی مقداری از در‌آمد حاصل از کارخانه گلاب زهرا صرف نگهداری کودکان بی‌سرپرست در پرورشگاه صنعتی  شهر کرمان می‌شود.

 بعد از اينكه گل‌ها چيده شد آنها را به محل کارخانه گلاب‌گيری می‌برند. اگر گل با حجم زيادی روی هم قرار گيرد باعت خراب شدن و پوسيدن گل‌ها می‌شود. در فرایند گلاب‌گیری، ابتدا براساس حجم ظرف مورد نظر گل درون آن می‌ريزند به حدی كه تا نصف آن گل قرار گيرد سپس دو برابر آن آب می‌ريزند تا آب كاملا روی گل را بپوشاند، سپس نيچه (در دیگ عرق‌گیری) را روی دهانه آن قرار می‌دهند به نحوی كه كاملا قالب شود. برای جلوگيری از خروج بخار از دهانه‌ دیگ، دور دهانه را با پارچه يا تسمه پلاستيكی يا خمير می‌پوشانند و سپس ديگ را بر روی حرارت قرار می‌دهند.

پس از جوش آمدن آب‌، حرارت را کم می‌کنند و داخل نیچه آب سرد می‌ریزند و در حین عرق‌گیری آب نیچه را عوض می‌کنند تا آب داغ نشود و عمل تقطیر انجام شود. معمولا سه بار که آب داخل نیچه را عوض کردند، گل‌ها را خالی می‌کنند و دوباره گل  و آب داخل دیگ می‌ریزند مانند قبل در دیگ را می‌بندند و دوباره آب سرد درون نیچه ریخته تا گلاب‌گیری انجام شود.

کارخانه‌ها در گذشته به ‌صورت سنتی گلاب تهیه می‌کردند. امروزه بخش لاله‌زار به دلیل کشت انبوه گل محمدی، نیاز به وجود دستگاه‌های صنعتی با ظرفیت بیشتر دارد.

 قسمت‌های مختلف دستگاه‌های صنعتی علاوه بر دیگ بخار و ستون مبرد شامل دستگاه سختی‌گیر، ترموستات، پرکن، پاستوریزاتور و دستگاه بسته‌بندی است. در روش صنعتی، فرآیند گلاب‌گیری، از راه تقطیر با بخار آب انجام می‌شود اما در روش سنتی تقطیر از راه تقطیر با آب انجام می‌شود .

در تولید صنعتی گلاب یا عرقیجات از ماشین‌آلاتی که قطعات آن از استیل زنگ ‌نزن است، استفاده می‌شود. ابتدا گل محمدی را در دیگ‌‌های استیل می‌ریزند و سپس حرارت ‌ غیرمستقیم (بخار آب) را از لابلای مخلوط گل عبور می‌دهند. بخار حاصل شده در مبرد یا سردکن که دارای جریان آب سرد است، خنک می‌شود و بعد از تبدیل شدن به مایع که همان گلاب است به مخازن استیل منتقل می‌شود.

در مرحله بعد عملیات پاستوریزاسیون و صاف‌کردن گلاب آغاز می‌شود. گلاب به عمل آمده از فیلترهای کاغذی یا پلاستیکی بسیار ریز عبور داده می‌شود و سپس در منبع پرکردن بطری‌‌ها و یا مخازن بزرگ، برای ذخیره‌سازی وارد می‌شود.

گلاب در بطری‌های شیشه‌ای یا یکبار مصرف ریخته می‌شود. پس از فرآیند بستن در بطری‌ها، برچسب‌‌گذاری شده و بطری‌ها داخل کارتن قرار می‌گیرند. در روش صنعتی، گلاب حاصله از نظر ویژگی‌های فیزیکی، شیمیایی و میکروبی مطابق استاندارد خواهد بود.

در کارخانه گلاب زهرا انواع دیگ‌های گلاب‌گیری، از جمله گلاب دو آتشه‌ نیز وجود دارد. گلاب دو آتشه گلابی معطر است که هنگام گلاب‌گیری، به جای آب داخل دیگ گلاب می‌ریزند که باعث معطر شدن و ماندگارتر شدن گلاب می‌شود.

شهرستان بردسیر یکی از مهم‌ترین مراکز کشاورزی و دامداری استان کرمان است و نخستین شهرستان در زمینه پرورش گل محمدی در استان کرمان است و بعد از توسعه کشت این محصول در شهرستان شاهد گسترس پرورش این گل در استان هستیم.

بیش از ۱۳ سال است که در لاله زار بردسیر جشنواره گل محمدی با حضور گردشگرانی از استان‌های همجوار برگزار می‌شود که هدف از برگزاری این جشنواره معرفی و نشان دادن قابلیت‌های گردشگری لاله زار است.

هم‌اکنون ۳هزار و۵۰۰ هکتار باغ گل محمدی در لاله‌زار وجود دارد که از هر هکتار ۵ تن محصول برداشت می‌شود. این حجم نیروی کار و باغ‌های گل، زمینه را برای سرمایه‌گذاری در خصوص صنایع فرآوری گلاب در شهرستان بردسیر مهیا کرده است.

آيين گلاب گيری در برخی از استان‌های کرمان کاشت می‌شود و منطقه بردسیر نیز به دليل اقليم آن آیین گلاب‌گیری با شيوه و فن خاصی انجام می شود. این آیین با شماره ۱۰۹ در فهرست آثار ناملموس کشور به ثبت رسیده است.

منبع:ایسنا

مرتبط:

بازار کاشان _تمثیلی از معماری سنتی ایران

ابیانه _روستایی تاریخی در دل کاشان

نوشته گل محمدی عنصری مقدس از دل کویر اولین بار در ایرانگردی و جهانگردی سفرهای پیشاهنگ آناهیتا. پدیدار شد.

برای پی بردن به تاریخچه گل و گلاب‌گیری می‌توان مطالعه‌ای از آثار به‌دست‌آمده از حفاری‌های سیلک که شکل گل ۷ پر روی آن دیده می‌شود که این خود گواه این مدعاست که ساکنان این منطقه از هزاره‌های قبل از میلاد با گل‌ها و گیاهان آشنا بوده‌اند.

گلاب در دوره‌های تاریخی در کاشان وجود داشته و برای اثبات این ادعا می‌توان از عید گلاب که یکی از آداب‌ورسوم در کاشان قدیم بوده، یاد کرد. در سال‌های ۵۲ و ۵۴ هجری شمسی که کارشناسان بلغاری روی گل سرخ مطالعه می‌کردند به این نتیجه رسیدند که گل سرخ محمدی قمصر کاشان در مقایسه با نمونه‌های مشابه در نقاط دیگر، کیفیت بهتر و برتری دارد. بیشتر کارخانه‌های ادکلن‌سازی اروپا، برای تهیه عطر و ادکلن، از اسانس عطر گل قمصر استفاده می‌کنند. این موضوع سبب شده تا عطر و گلاب قمصر از دیرباز به‌صورت یک محصول نامی باقی بماند، در شهرت قمصر همین بس که، همه‌ساله خانه خدا با گلاب ناب محمدی این شهر شستشو داده می‌شود.

به‌غیراز قمصر، در مناطق دیگر مانند نیاسر، برزک، کامو، وادقان، ون، دره استحصال و در پاره‌ای از آبادی‌های کوهپایه‌ای و سردسیر، به کاشت گل محمدی می‌پردازند و اگر توان استحصال آن را نداشته باشند گل ها را به کارگاه‌هایی می‌دهند که این کار را انجام دهند.

به افرادی که گل می‌چینند، گل چین می‌گویند. گل چین‌ها از اوایل صبح قبل از طلوع آفتاب شروع به گل‌چینی می‌کنند و سعی دارند تمام گل گلستان را تا قبل از طلوع آفتاب برداشت کنند. چون معتقدند گل قبل از طلوع خورشید عطر و بوی زیادتری دارد.

معمولاً گل را، به کمک ناخن انگشت شست و ناخن انگشت سبابه از سرشاخه جدا می‌کنند. لازم به ذکر است چون عصاره گل در قسمت ته گل که به شاخه وصل است متراکم می‌شود، سعی می‌کنند گل را از بند جدا کنند.

به اعتقاد بومیان شهر, آفتاب باعث پژمرده شدن و کم شدن عطر گل‌ها می‌شود به همین علت گل‌ها در ساعات قبل از طلوع آفتاب چیده شده و برای گلاب‌گیری فرستاده می‌شود.

قمصر پایتخت گل و گلاب

معمولا در کنار هر باغچه و گلستانی یک گارگاه گلاب‌گیری نیز وجود دارد و می‌توان فرایند گلاب‌گیری را از نزدیک مشاهده کرد. مردم شهر قمصر بسیار مهمان‌نواز و دوست‌داشتنی هستند و با کمال میل همه چیز را برای شما توضیح می‌دهند و به شما اجازه ورود به تمامی گلستان‌ها و کارگاه ها را می‌دهند. کافی است شما چیزی بپرسید یا چیزی بخواهید، با کمال میل به شما کمک می‌کنند و از هیچ کمکی دریغ نمی‌ورزند.

چه در گذشته و چه در امروز بهترین و عالی‌ترین محصول گل و گلاب و طلای معطر با عیار بسیار بالا، محصول آب و خاک این اقلیم  است. در کنار این عامل اساسی، روش سنتی گلاب‌گیری قمصر را باید حاصل هنر، ذوق، سلیقه، پشتکار و ابتکار مردم آن دانست. مردمی که با الهام از فرهنگ اراده و سابقه درخشان نظام اجتماعی خویش آن را پرورانیده و توسعه داده‌اند. شگفت‌انگیز است که زیباترین گل‌ها و خوشبوترین گلاب‌های کشور چهار فصل ما از دل کویری چنین خشک بیرون می‌آید. گل محمدی از هر حیث گونه‌ای متعلق به ایران است. در تعیین محدوده مکانی و زمانی ایجاد، توسعه، کشت و گلاب‌گیری در ایران و در گذشته می‌توان گفت: تولید و کاربرد این محصول از زمان‌های دور و قبل از اسلام و در اقصی نقاط کشور رواج داشته است. به نحوی که گل و گیاهان گل‌دار، چه خوراکی و چه دارویی همواره بخش بزرگی از پزشکی بومی ایران بوده است. سنگ‌نگاره‌های ستبر تخت‌جمشید نمادی گویا از فرهنگ نام آشنای مهرورزی و دوست داشتن گل و گیاه بر سینه دارد.

تولید سنتی گلاب

گلاب گیری به روش سنتی از دوران قدیم در ایران رواج داشته است که مورد توجه گردشگران تور داخلی هم هست همچنین اولین بار توسط ابو علی سینا استخراج و گل سرخ یا جوهر گل سرخ نام دارد. در این روش مقدار مشخصی گل محمدی و آب را که به ازای هر کیلو گرم گل یک لیتر آب میریزند و در دیگ مسی میریزند و در پوشی روی آن قرار می دهند که توسط واشر لاستیکی ما بین دیگ و در پوش که باعث جلوگیری از نشست بخارها می شود. در روی دیگ ها سوراخی وجود دارد که به لوله های استیل و یا آلمینیومی وصل شده و سر دیگر لوله به ظرف مسی که به آن پانچ می گویند منتهی می شود و بخارهای به دست آمده از تقطیرپس از عبور از این لوله در پانچ مسی که در داخل آن آب سرد قرار دارد کم کم سرد شده و گلاب به دست می آید. حدود ۵ تا ۷ ساعت زمان گلاب گیری به روش سنتی می باشد، لازم به ذکر است که از یک کیلوگرم گل محمدی حدود ۱٫۵ کیلو گرم گلاب به دست می آید که ۵۰۰ گرم اولیه آن بسیار خوش بو و غلظت بیشتری دارد.

سایر دیدنی‌های قمصر

محلات شهر قمصر به علت جدایی از یکدیگر در طول زمان، تمام عناصر عمومی و اجتماعی لازم را در خود پرورانیده‌اند؛ به نحوی که هر محله دارای مساجد و تکایای بزرگ و منظم، حمام، آب انبار، مدرسه ابتدایی، مراکزتجاری و… است.

غیر از دیدن مراسم گلاب‌گیری و طبیعت زیبای قمصر بازدید از امامزاده پیر داوود، بنایی متعلق به دوره آلبویه با گنبد مخروطی و فیروزه‌ای رنگ، خالی از لطف نیست. در ۵ کیلومتری شمال قمصر و ۳۰ کیلومتری جنوب کاشان، در تنگنای رودخانه قمصر به طرف جلگه کاشان سدی موسوم به سد قمصر ساخته شده است. تاریخ ساخت سد را به دوره سلطان جلال‌الدین ملکشاه سلجوقی (۴۸۵–۴۶۵ ه-ق) نسبت داده‌اند. با توجه به شباهت‌های بسیاری که میان طرح و معماری ساختمان فعلی سد قمصر با سد قهرود وجود دارد این نتیجه حاصل می‌شود که سد مربوط به ملکشاه سلجوقی به مرور زمان تخریب شده و مجددا در دوره صفویه (شاه عباس اول) سد فعلی روی شالوده سد باقی مانده از سد دوره سلجوقی احداث شده است.

بهترین زمان بازدید از قمصر

ایام گلاب‌گیری از اواسط اردیبهشت آغاز شده و تا اواخر بهار ادامه دارد. بهترین زمان برای حضور در مراسم گلاب‌گیری قمصر ساعات اولیه روز، یعنی زمانی که هنوز آفتاب کاملا گرم نشده است، گل‌هایی که در ساعات پیش از طلوع چیده شده‌اند تازه‌ترند و طبیعتا گلاب بهتری از آنها به دست می‌آید.

مسیر دسترسی به قمصر

قمصر در فاصله ۳۰ کیلومتری جنوب شهر کاشان قرار گرفته است. برای رسیدن به قمصر، ابتدا باید مسیر ۲۴۶ کیلومتری تهران -کاشان را از آزادراه تهران – قم پی گرفته و با رسیدن به کاشان، جاده‌ی قمصر را در پیش بگیرید.

مرتبط:

گل و گلاب قمصر

موزه گلاب شهر قمصر ایجاد می‌شود

نوشته گلاب‌گیری مراسمی چندصد ساله در ایران اولین بار در ایرانگردی و جهانگردی سفرهای پیشاهنگ آناهیتا. پدیدار شد.