نوشته‌ها

معماری سنتی اورامان _تبلوری از فرهنگ زاگرس

یک پژوهشگر معماری در کردستان گفت: معماری روستای اورامان در دامنه زاگرس از چهار پارامتر زمان، مکان، فرهنگ و معنا برخوردار است؛ ویژگی معماری سنتی محصول روش سنتی در طراحی و ساخت، دارای الگوهایی با تبلور فرهنگ جامعه است.

اورامانات یکی از مناطق زیبا و دلربای استان کردستان است که به‌سختی کوه‌ها، جنگل‌ها، قله‌های پر برف، دره‌های سرسبز، خانه‌های سنگی و پلکانی مشهور است.
مردم هورامان معتقدند که زمانی این روستا، مرکز حکومت و پایتخت حکام محلی بوده است، کلمه “تخت” به معنی پایتخت بوده و این نشان از عظمت این منطقه در گذشته است.

روستای ژیوار که دارای بافتی پلکانی با معماری خشکه چین است در مسیر جاده هورامان تخت به روستای هجیج قرارگرفته است، رود زیبا و خروشان سیروان به همراه جنگل‌های اطراف بر زیبایی این روستا افزوده است. نمای روستای اورامان به دلیل معماری پلکانی و همچنین به دلیل شکل هرم گونه خانه‌های آن بسیار دیدنی است که قلعه‌ای باستانی در رأس آن قرار دارد.

سنگ‌نگاره‌های باستانی و مناطق ییلاقی که در زبان کردی به آن‌ها “هه‌وار” می‌گویند از دیگر جاذبه‌های روستای ژیوار بوده که هر ساله تعداد زیادی از علاقه‌مندان به گردشگری فرهنگی و دوستداران طبیعت‌گردی را به‌سوی خود جذب می‌کند.

معماری پلکانی و سنگی یکی از نشان‌های منطقه هورامان است که سالیان سال توانسته دوام بیاورد و همچنین مردم در این منطقه سرد و کوهستانی در این خانه‌ها زندگی کرده‌اند اما در چند سال اخیر معماری مدرن و جدید جایگزین برخی از این خانه های محکم و قدیمی شده است.

پرویز اصلانی، پژوهشگر دکتری معماری، با اشاره به فضای معماری پلکانی روستاهای اورامانات، اظهار کرد: هورامان سرزمینی است کوهستانی با توپوگرافی خاص؛ منطقه‌ای که طی صدها سال، فرهنگ و معماری خاص را در دامن خود پرورش داده که این فرهنگ و تمدن حتی از مهد آن یعنی دره رودخانه سیروان پا را فراتر نهاده است.

وی افزود: بافت‌ روستاهای بکر، تاریخی، سلسله قلعه‌های باستانی و معابد مذاهب مختلف تاریخی آن از شاخصه‌های این محدوده فرهنگی-تاریخی، معماری کوهستانی سنگی به شمار می آید.

این پژوهشگر دکتری معماری در کردستان، بیان کرد: در این منطقه، معماری با مصالح سنگی تراش نخورده چنان رشد کرده است که معمارانش نسل به نسل از تکنیک‌های کهن خود در ساخت بناها و با استفاده از مصالح بوم آورد با دیوارهای کاملاً سنگی به‌صورت ساختمان‌های چندین طبقه بدون ملات اجرا کرده‌اند که پس از سال‌ها هنوز پا برجا است.

اصلانی عنوان کرد: شناخت، بررسی، تجزیه‌وتحلیل رفتار اجزای سازه‌ای و مصالح به کار گرفته‌شده در این منطقه می‌تواند راهکار مناسبی جهت احیاء و باز سازی تکنیک‌ روش‌های ساخت سنتی اورامانات برای رسیدن به معماری پایدار منطقه زاگرس با عملکرد بهتر و طول عمر بیشتر باشد.

وی ذکر کرد: معماری روستای اورامان در دامنه زاگرس از چهار پارامتر زمان، مکان، فرهنگ و معنا برخوردار است؛ بنابراین ویژگی معماری سنتی محصول روش سنتی در طراحی و ساخت، دارای الگوهایی است که تبلور فرهنگ جامعه بوده و در طول زمان استمرار یافته و دست‌به‌دست گشته و منتقل‌شده و نهایتاً با امر مقدسی مرتبط شده و گونه‌ای از معماری باارزش و بامعناست.

این پژوهشگر معماری، با اشاره به شکل‌گیری عناصر کالبدی- فضایی معماری پلکانی اورامانات، تصریح کرد: بدنه سخت کوه تراشیده شده و با همان سنگ‌ها، خانه‌ای زیبا، استوار و رفیع ساخته‌شده است.

به گفته اصلانی سنگ‌های به‌دست‌آمده از همان بستر، استادانه و هنرمندانه در دل دیوارها جای گرفته و سطوحی کاملاً صاف و عمودی را شکل داده‌اند؛ رنگ دیوارها همان رنگ کوهستان است.

وی گفت: نمای خانه‌ها آن‌چنان به طبیعت از شیب زمین‌بر سینه صخره‌ها لغزیده و به یکدیگر پیوسته‌اند که گویی پیکر واحدی را تشکیل داده‌اند، پلان این خانه‌ها درنهایت با دقت طراحی‌شده و در بیشتر آن‌ها بدنه کوه آخرین جداره اتاق‌ها را در برگرفته است.

این پژوهشگر معماری در کردستان، یکی از بزرگ‌ترین معایب خانه‌های اورامان را دسترسی سخت و دشوار طبقات دانست و افزود: به دلیل موقعیت خاص زمین و شیب فراوان و کمبود بستر مناسب، بیشتر فضای درون خانه‌ها به عملکردهای اصلی اختصاص‌یافته و پله‌های چوبی و سنگی یا بیرون آمده تیرهای ساختمانی، ارتباط عمومی را برقرار می‌کند و همچنین در بسیاری از خانه‌ها بالکن و تراس نیز به چشم می‌خورد.

اصلانی بیان کرد: در منطقه اورامان، مجموعه خانه‌ها به‌گونه‌ای ساخته‌شده‌اند که راه‌های معدودی برای عبور و مرور وجود دارد و به‌جز یک‌راه اصلی برای ورود به آبادی، راه‌های دیگر محدود و صعب‌العبوراست.

وی عنوان کرد: سراشیبی تند کوه‌های این منطقه موجب شده که بام‌های هر خانه، تراس خانه بالایی باشد و خانه بالایی، خانه پایینی را از خطرات احتمالی حیوانات تحت نظر داشته باشد. مردم منطقه اورامان ساخت خانه‌ها را از کنار رودخانه شروع کرده و به‌طرف بالا ادامه می‌دهند و طبقه پایین را مختص محل نگهداری دام‌ها می‌کنند.

این پژوهشگر ادامه داد: جدال انسان با طبیعت را به حقیقت می‌توان در این منطقه مشاهده کرد، بدنه سخت کوه تراشیده شده و با همان سنگ‌ها، خانه‌ای زیبا، استوار و رفیع ساخته‌شده و سنگ‌های به‌دست‌آمده از همان بستر، استادانه و هنرمندانه در دل دیوارها جای گرفته و سطوحی کاملاً صاف و عمودی را شکل داده‌اند؛ رنگ دیوارها همان رنگ کوهستان بوده و نمای خانه‌ها آن‌چنان به طبیعت از شیب زمین‌بر سینه صخره‌ها لغزیده و به یکدیگر پیوسته‌اند که گویی پیکر واحدی را تشکیل داده‌اند.

اصلانی با اشاره به زلزله‌خیز بودن اورامان، ذکر کرد: در بعضی از بناها اتصالات گوشه دیوارهای سنگی ضعیف بوده به‌طوری‌که باعث ایجاد ترک‌های عمقی و عریضی در این مناطق شده است، در این وضعیت با وارد آمدن نیروهای جانبی، اتصال گسسته شده و موجب فرو ریزی خواهد شد لذا استفاده از چوب برای تحکیم گوشه‌ها بسیار مناسب است.

وی در ادامه سخنان خود افزود: روستاهای منطقه زاگرس با بهره‌مندی از ویژگی‌های طبیعی از الگو و طرح خاصی برخوردارند که با توجه به ویژگی‌های کوهستان شکل‌گرفته است. این سکونتگاه‌ها در جهت بهره‌مندی هر چه‌بهتر از طبیعت دارای ویژگی‌های خاصی در الگو و طرح هستند.

این پژوهشگر، گفت: مطالعات صورت گرفته در این منطقه نشان می‌دهد که عوامل مؤثر بر شکل‌گیری معماری سنتی منطقه اورامانات در دامنه زاگرس دارای ابعاد مختلف کالبدی، زیست‌شناختی(بیولوژیک) و فرهنگی- اجتماعی است.

اصلانی خاطرنشان کرد: چنین تعبیری، روشن می‌سازد که نقش انسان در شکل‌دهی عناصر کالبدی-فضایی به محیط سکونت خود و چگونگی برقرار ساختن ارتباط بین سکونتگاه‌ها با طبیعت و نحوه بهره‌برداری از مواهب طبیعی با سکونتگاه‌ها، مهم‌ترین عامل در شکل‌گیری به معماری پایدار روستاهای پلکانی اورامانات به شمار می‌آید.

وی ذکرکرد: در این راستا با توجه به استفاده از سازه‌های سنگی و مصالح بومی در مناطق روستاهای اورامانات مطالعه و شناخت دقیق این نوع معماری در جهت بهبود روش‌های ساخت سنتی و مقاوم‌سازی بناها و دیوارهای سنگی موجود و احداث سازه‌هایی با رعایت ملاحظات فنی ضروری به نظر می‌رسد.

این پژوهشگر معماری در پایان سخنان خود یادآور شد: از مهم‌ترین اصول فنی رعایت شده جهت رفع برخی از نقاط ضعف این بناها در مقابل بلاهای طبیعی می‌تواند شامل تقویت گوشه‌های بنا با استفاده از چوب، اتصال تیر سقف چوبی به شناژ روی دیوار، تقویت دیوارهای خشکه‌چینی با استفاده از الوار چوبی و یا کلاف و ایجاد و اتصال پی به دیوار باشد.

اورامان

شایان ذکر است؛ تغییر در ساز و ساخت زمانی ارزشمند است که بتواند اصالت خود را حفظ کند متأسفانه (هورامان جدید) این تغییر در ظاهر مدرن شده و نمای سنگی که هماهنگ با طبیعت و هم‌رنگ کوه‌ها و محکم و متناسب با این اقلیم تبدیل به کاشی و سنگ‌های تزئینی و آجر شده است.

به راستی که این تغییر معماری با اقلیم اورامان هماهنگ نیست و می‌توان ‌آن را یک وصله نامتناسب تصور کرد.

درگذشته تمام پنجره‌های چوبی به رنگ آبی و به‌نوعی سازمان‌دهی شده بودند اما اکنون نمای روستا یک‌شکل و یک ریتم نیستند تعدادی تازه‌ساخت و تعداد نیز با همان سبک قدیمی مشاهده می‌شود.

نوع معماری جدید در اورامانات با اقلیم سازگار نیست؛ چراکه این اقلیم به دلیل شدت بارش‌ها و کوهستانی بودن آن، نیازمند معماری محکم هم چون گذشته است لذا باید این ساخت‌وساز در اورامان سازمان‌دهی شود که هماهنگ با نوع معماری بومی و پایدار منطقه باشد.

مرتبط:

طبیعت بهاری اورامانات تخت

«اورامان»؛ هزارماسوله ایران در دل کوهستان

طبیعت بهاری اورامانات تخت

«اورامانات تخت» از دهکده‌های تاریخی کشور ایران است که در ناحیه‌ی جنوب‌شرقی شهرستان مریوان، از توابع استان کردستان واقع شده است و پیشینه‌ای نزدیک به ۱۰۰۰ سال دارد.

نام روستای اورامانات تخت از دو بخش «اورا» و «مان» تشکیل شده، که در لغت به معنی «سرزمین اهورا» است. البته در بعضی موارد این نام را «جایگاه خورشید» نیز معنی کرده‌اند.

 لقب هزار ماسوله را به این دهکده داده شده است. به دلیل این که طراحی و نوع ساخت و ساز خانه‌ها در آنجا به سبک روستای ماسوله است.

روستای اوامانات تخت جزو یکی دیگر از زیبا‌ترین مناطق کوهستانی ایران  به‌حساب می‌آید و رودخانه‌های سیروان و لیله که از میان این دهکده می‌گذرند، طراوت و شادابی را به این ناحیه هدیه می‌دهند. این ۲ رودخانه در منطقه‌ای از مرز مشترک کشور ایران و عراق، که به «دروله» معروف است به یکدیگر متصل می‌شوند. همچنین می‌توان از چشمه‌ی «بل» سخن گفت که در نوع خودش بی‌نظیر است.

این دهکده‌ی زیبا علاوه بر کوهستانی بودنش، جنگل‌های بزرگ و سرسبزی دارد و درختانی نظیر بلوط، زالزالک و گلابی وحشی در این جنگل‌ها قد علم کرده و زیبایی این منطقه را ۲ چندان کرده‌اند. به نظر می‌رسد مردم اهالی این منطقه از قدیم تابه‌حال، برای گرم کردن خانه‌ها و طبخ غذا از چوب درخت‌های این جنگل‌ها استفاده می‌کنند.

روستای اورامانات تخت از ۲ قسمت کوچک و بزرگ تشکیل شده است. قسمت کوچک‌ مربوط به شهر حلبچه از توابع کشور عراق است و قسمت بزرگ جزو استان‌های کرمانشاه و کردستان ایران محسوب می‌شود. برخی از مردم روستای اورامانات تخت شهرهایی چون تهران، مریوان، سنندج، حلبچه، جوانرود، کامیاران، روانسر و کرمانشاه را محل سکونت خود قرار داده‌اند. این دهکده‌ی تاریخی در اصل از ۳ قسمت به نام‌های هورامان تخت، ژاورو و لهون تشکیل شده است.

موقعیت جغرافیایی روستای اورامانت تخت

همانطور که پیش‌تر توضیح داده شد، روستای اورامانات تخت در ناحیه‌ی جنوب‌شرقی شهرستان مریوان، از توابع استان کردستان واقع شده است.

اورامانات تخت

تارخچه روستای اورامانات تخت

بر اساس مدارک برجای‌مانده، در نزدیکی دهکده‌های ناو، هجیج و اسپریز، (این دهکده‌ها  جزو اورامانات هستند) مردمانی زندگی کرده‌اند که پیشینه‌ی آن‌ها حدود ۴۰ هزار سال تخمین زده شده است که  در زمان پارینه‌سنگی بوده‌اند و از آن زمان وسایل انسان‌های غارنشین، باقی‌مانده‌ی اجاق و تعدادی استخوان که شبیه به اسکلت بز کوهی است، در غارهای مرو و گیلان پیدا شده است. همچنین استخوان‌های انسان‌های نئاندرتال (گفته می‌شود انسان‌های نئاندرتال درواقع  انسان‌های اولیه بوده‌اند که سرهای بزرگ، قد و هیکل کوتاه  و بینی‌ کوچکی داشته‌اند، ولی به‌شدت نیرومند بوده‌اند)  در غارهای شانیدر  و بیستون کشف شده است که گفته می‌شود قدمت‌شان  به بیش از ۴۰ هزار سال است. به‌مرور زمان به این دهکده انسان‌هایی مهاجرت می‌کنند که بازمانده‌‌ی آن‌ها در غاری به نام کناچه یافت شده است.

جالب است بدانید که محققان در حوالی دهکده‌ی روآر مدارکی از جمله یک گور وسیع از جنس سنگ با سقفی به‌صورت گنبد و تعدادی خانه را پیداکرده‌اند که نشان می‌دهد انسان‌هایی از دوران عصر آهن در این ناحیه زندگی کرده‌اند و پیشینه‌ی آن‌ها را بیش از ۳۰۰۰  هزار سال تخمین زده‌اند. به نظر می‌رسد که از تاریخی‌ترین آثار این منطقه به‌حساب می‌آید و معماری آن به ناحیه‌ی غرب زاگرس مربوط می‌شود. چراکه طراحی و ساخت آن به شکل خشکه چین است و نیز نزدیک روستای تنگی ور کتیبه‌ای یافت شده که گویا  از دوران آشوری‌ها به یادگار مانده است. تصاویری از فرمانروای آشوری‌ها به اسم «سارگون دوم» بر روی این کتیبه حکاکی شده و همچنین سنگ‌نوشته‌ای به خط میخی یافت شده که بعد از ترجمه‌ی آن به‌وسیله‌ی کارشناسان، بر موضوع حمله‌های فرمانروای آشوری‌ها به مناطق اورامان و زاگرس اشاره شده است.

باستان‌شناسان تعدادی پوست حیوانات را در این روستا پیدا کرده‌اند که معتقد هستند قدمت آن‌ها مربوط به دوران اشکانیان و سلوکیان است و به زبان پهلوی و یونانی بر روی آن‌ها حکاکی شده است. تمام این آمار تاریخی در داخل ظرفی بوده‌اند که گفته می‌شود شخصی به نام دکتر سعید کردستانی آن‌ها را به انگلیسی‌ها هدیه می‌دهد و آن‌ها این اشیای با ارزش را در موزه کشورشان نگهداری می‌کنند. به نظر می‌رسد در آن زمان،  مردم اسناد خرید و فروش خود را بر روی پوست حیوانات می‌نوشتند و این پوست‌های کشف‌شده در اصل معامله‌ی خرید و فروش زمین بین دو نفر بوده و اسامی افرادی که در معامله حضور داشته‌اند، به نام شاهد روی آن‌ها نوشته‌شده است. محققان قدمت این پوست را حدود ۱۲۰ سال قبل از تولد حضرت مسیح تخمین زده‌اند.

 معماری روستای اورامانات تخت

نوع طراحی و احداث خانه‌ها در روستای اورامانات تخت به‌گونه‌ای است که از سنگ ساخته شده و به سبک خشکه‌چین است که روی هم به‌صورت پلکانی بناشده‌اند.

باستان‌شناسان بر این باور هستند که روستای اورامانات تخت در گذشته‌های بسیار دور، دهکده‌ای وسیع و معروفی بوده و عواملی چون چشمه‌های خروشان، آب و هوای مناسب، خانه شخصی به اسم پیرشالیار و آرامگاه او و منحصربه‌فرد بودن از نظر طراحی و ساخت و ساز بناها باعث شده است که این دهکده موردتوجه حاکمان قرار بگیرد و مرکز فرمانروایی اورامان انتخاب شود

پوشش مردم روستای اورامانات تخت

مردم این دهکده پوشش زیبایی بر تن می‌کنند. مردها پیراهن می‌پوشند و پارچه‌ای به‌صورت عمامه دور سرخود می‌پیچند و کفش‌هایی به اسم کلاش (کلاش  همان گیوه است) که با  دست ساخته می‌شود، به پا می‌کنند. زن‌ها هم لباس‌هایی بلند می‌پوشند و بر روی دوش خود قبا انداخته و طاس کلاه (طاس کلاه نوعی کلاه است)  بر سر گذاشته و روسری را دور آن می‌پیچند.

مرتبط:

«اورامان»؛ هزارماسوله ایران در دل کوهستان